बटाटा हे भारतातील सर्वाधिक लागवड होणारे आणि सर्वाधिक नफा देणारे भाजीपिक आहे. ९–१० रुपये/किलो किमान बाजारभाव मिळाला तरी शेतकऱ्यांना उत्तम उत्पन्न मिळते. पाण्याची सोय असणारे आणि पिकाला वेळ देऊ शकणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी हे अतिशय फायदेशीर पीक आहे.

🌱 १) हवामान व जमीन

बटाटा पिकाला थंड हवामान अत्यंत पसंत — १० ते २५°C तापमान सर्वोत्तम.
खूप उष्ण तापमान (३०°C पेक्षा जास्त) वाढ व गाठीची निर्मिती कमी करते.
मध्यम प्रतीची जमिन, पोयटा माती, हलकी ते मध्यम जमीन सर्वोत्तम.
जमिनीत पाण्याचा योग्य निचरा आवश्यक — पाणी साचले तर गाठी कुजतात.
pH 5.5 ते 7.5 उत्तम.
उन्हाळ्यात लागवड पूर्णपणे टाळावी.
जमीन ताजी, रोगमुक्त आणि सेंद्रिय द्रव्यांनी समृद्ध असेल तर उत्पादनात २०–२५% वाढ होते.

🌾 २) जमिनीची पूर्वतयारी

उभी + आडवी खोल नांगरणी करावी.
जमीन भुसभुशीत करण्यासाठी ३–४ कुळे द्यावीत.
४५ सेमी खोलीवर सऱ्या कराव्यात.
रेज्ड बेड ९० सेमी रुंदीचे करावेत.
बटाट्याला मऊ आणि खोल जमीन अत्यंत फायदेशीर — गाठी मोठ्या होतात.
सरी-वरंबा मध्ये निचरा उत्तम होतो आणि रोग कमी येतात.
जमिनीत लागवडीपूर्वी निंबोळी खली/शेंदरी खत टाकल्यास मुळकिड कमी.

🌱 ३) लागवडीचा हंगाम

सर्वात योग्य कालावधी: ऑक्टोबर २० ते नोव्हेंबर अखेर.
उत्तरेकडील भारत → ऑक्टोबर पहिला आठवडा ते नोव्हेंबर.
महाराष्ट्र/दक्षिण भारत → नोव्हेंबर–डिसेंबर सुरुवात सर्वोत्तम.

🌾 ४) लागवड पद्धत

सरी-वरंबा किंवा रेज्ड बेड पद्धत उत्तम.
अंतर: 45 × 30 सेमी
छोटा (गोळी) बटाटा थेट लागवड.
मोठा बटाटा कापून ३० ग्रॅम वजनाची फोड तयार करावी.
कापलेला भाग जमिनीकडे ठेवून ४–६ सेमी खोल लागवड.
बटाटा कापल्यावर किमान 6–8 तास सावलीत वाळवूनच लागवड करावी.
जास्त खोल पेरणी केल्यास उगवण कमी होते.
खूप ओलसर जमिनीत लागवड करु नये.

🌱 ५) वाण निवड

बेने किमान ३ महिने जुने असावे.
गोळी बटाटा वापरल्यास उगवण उत्तम होते.
लोकप्रिय वाण:
- कुफरी चंद्रमुखी
- पुखराज
- ज्योती
- सिंधुरी
- चिप्ससाठी — चिप्सोना १,२,३
जास्त उत्पादनासाठी → Pukhraj / Jyoti उत्तम.
साठवण क्षमता जास्त → सिंधुरी.
प्रक्रिया उद्योगासाठी → Chipsona माल सर्वोत्तम.

🧪 ६) बीज प्रक्रिया

कार्बन डेझीम १० ग्रॅम / १० लिटर पाणी — बेने बुडवावे.
2% बविस्टिन द्रावण 2 मिनिटे उपचार.
बियाणे सावलीत वाळवूनच लागवड करावी.
फोडी कापताना सुरी स्वच्छ व निर्जंतुक ठेवावी.

💧 ७) पाणी व्यवस्थापन

दर १० दिवसांनी पाणी द्यावे.
ठिबक असल्यास पाणी + द्रवरूप खते/औषधे देणे सोपे.
अतिपाणी दिल्यास करपा रोग तेजीने वाढतो.
गाठी वाढीच्या काळात (३०–६० दिवस) पाण्याची जास्त गरज.
फुलोरा नसला तरी बटाट्याच्या वाढीवर खोल पाण्याचा थेट परिणाम होतो.

🌱 ८) खत व्यवस्थापन

प्रति एकर खत योजना:

खत	मात्रा
शेणखत	10 टन
युरिया	50 किलो
सुपर फोस्फेट	50 किलो
पोटॅश	50 किलो
निंबोळी खत (मिळाल्यास)	1 टन

३० दिवसांनी: मिश्र खत ५० किलो / एकर.

गाठी वाढीच्या काळात 1–2% SOP फवारणी उत्तम.
सूक्ष्मअन्नद्रव्य (Mg + Zn + B) १५ दिवसांनी देणे फायदेशीर.
युरिया जास्त दिल्यास करपा वाढतो — सांभाळून वापरा.

🐛 ९) प्रमुख किडी व त्यांचे नियंत्रण

१) मावा

नियंत्रण: इमिडाक्लोप्रिड 0.3 मि.ली./लि.

२) तुडतुडे

नियंत्रण: थायोमेथॉक्सम / डिमेथोएट

३) पांढरी माशी

नियंत्रण: एस्पिरेक्त / प्रोनटोफा / अ‍ॅसेटामिप्रिड

फेरोमोन ट्रॅप लावल्यास किड प्रादुर्भाव ३०–४०% कमी होतो.
नीम अर्क 5% सुरक्षित जैविक पर्याय.

🍂 १०) रोग व्यवस्थापन

१) करपा रोग (Late Blight)

बटाट्यात सर्वाधिक येणारा गंभीर रोग.
ओलसर व थंड हवेमुळे वाढतो.

नियंत्रण:

मंकोझेब 30 ग्रॅम / 10 लिटर
कॉपर ऑक्सिक्लोराईड 30 ग्रॅम / 10 लिटर
मेटालेक्सिल + मंकोझेब (Ridomil Gold) अत्यंत प्रभावी

२) काळविट / अँथ्रॅक्नोज

नियंत्रण: कॉपर ऑक्सिक्लोराईड / कार्बेन्डाझिम

३) व्हायरस (पान मोझॅक, पांढरी रेषा)

पानं सुरकुतणे.
वाढ खुंटणे.

उपाय: अशा झाडे ताबडतोब काढून नष्ट करावीत.

🧺 ११) मातीची भर (Earthing Up)

लागवडीच्या ३० दिवसांनी झाडांच्या बुंध्याशी किमान ४ इंच मातीची भर द्यावी.
ही प्रक्रिया गाठी वाढीस अत्यंत महत्वाची.
मातीची भर दिल्याने पांढरी माशी कमी येते.

📦 १२) काढणी

९०–१०० दिवसांनी काढणी करता येते.
कुदळ/टिल्लर/खोल पास वापरून काढणी.
काढणीपूर्वी ५–७ दिवस पाणी देणे बंद करावे.
सूर्यप्रकाशात बटाटा हिरवा होत असल्याने थेट उन्हात सुकवू नका.

📦 १३) उत्पादन

सरासरी उत्पादन: 80–120 क्विंटल/एकर.
सिंधुरी आणि पुखराज → 120–150 क्विंटल/एकर
ठिबक + मल्चिंग वापरल्यास उत्पादनात २५–४०% वाढ.

💰 १४) बाजारभाव

किमान ९–१० रुपये/किलो दर मिळाल्यास उत्तम नफा.
डिसेंबर–फेब्रुवारी काळात भाव स्थिर.
ज्योती/सिंधुरीला प्रक्रिया उद्योगात जास्त मागणी.
APMC मध्ये सकाळी माल नेल्यास चांगला भाव मिळतो.

📦 १५) साठवण

बटाटा 8–12°C तापमानात ४–८ आठवडे टिकतो.
अतिथंड (<7 p="">
काढणीनंतर १ दिवस सावलीत ठेवावा.
जखमी बटाटे वेगळे ठेवावेत — ते लवकर सडतात.

🌱 १६) आंतरपीक

ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक अत्यंत फायदेशीर.
बटाट्याची कालावधी कमी असल्याने ऊसाच्या वाढीला अडथळा नाही.
ऊसाला Nitrogen जास्त मिळते — वाढ सुधारते.

⚠️ १७) महत्वाची खबरदारी

अति पाणी → करपा वाढतो.
फवारणी नेहमी सकाळ/सायंकाळी.
रोगट झाडे ताबडतोब काढून टाकावीत.
लागवडीनंतर पहिल्या 20 दिवसांत पाणी जास्त देऊ नये.
गाठी जमिनीबाहेर दिसत असल्यास त्वरित मातीची भर द्यावी.
जास्त नत्र दिल्यास पाला वाढतो पण गाठ वाढत नाही.

Translate (Trial Version)

Monday, September 28, 2015

बटाटा लागवड